Hanes

Cafodd Neuadd Bro Derfel ei chodi yn wreiddiol ym 1927 yn benodol fel cartref ar gyfer Eisteddfod Llandderfel. Adeilad syml oedd y Neuadd gyda strwythur ffrâm ddur a choed a zinc. Penderfynwyd y dylid defnyddio’r adeilad fel Neuadd Bentref yn y 1980’au ac ym 1986 ffurfiwyd pwyllgor rheoli i’w reoli.
Erbyn 2007 roedd yr adeilad wedi dirywio ac mewn cyflwr gwael ac roedd gwir angen cymryd camau i wella’r adeilad. Yn 2007, bu cais y pwyllgor am arian gan Gronfa Galluogi, Mantell Gwynedd er mwyn comisiynu cwmni Pensel i wneud astudiaeth dichonoldeb ar ail ddatblygu’r Neuadd yn llwyddiannus ac felly cychwynnwyd ar y daith hir o sicrhau adnodd cymunedol gwell i’r gymuned. Bu i’r adroddiad yma nodi nad oedd y strwythur presennol yn addas i’w uwchraddio ac y byddai’n fwy cost effeithiol i’w ddymchwel ac adeiladu adeilad o’r newydd. Lluniwyd cynlluniau gan Selwyn Jones, Pensel oedd yn diwallu’r angen lleol. Yn dilyn hyn, bu i’r Pwyllgor weithio gyda Lindsey Ellis-Edwards, Swyddog Adfywio Cyngor Gwynedd er mwyn datblygu’r prosiect gan ymgynghori gyda’r gymuned a llunio ceisiadau ariannol er mwyn ariannu’r Neuadd newydd oedd â chost o bron i £600,000. Sicrhawyd y nawdd trwy weithgareddau codi arian lleol, a haelioni nifer o noddwyr. Hoffai Pwyllgor Rheoli Neuadd Bro Derfel gydnabod y noddwyr yma sef Cronfa Loteri Fawr, Llywodraeth Cymru, Cyngor Gwynedd (Mantell Gwynedd, Galluogi Gwynedd, Cartrefi Cymunedol Gwynedd), Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri (Cronfa Arbrofol Eryri), Magnox Safle Trawsfynydd, Y Sefydliad Cymunedol yng Nghymru, Ymddiriedolaeth Dulverton a Scottish Power Renewables.
Roedd y Pwyllgor yn falch o allu penodi cwmni adeiladu lleol sef Williams Homes (Bala) Ltd i adeiladu’r neuadd newydd yn ystod 2012. Mae’r adeilad yn eco-adeilad e.e. ffram bren, render glaster (gwydr wedi ei ail-gylchu yn gymysg â chalch), dim defnydd o gemegau fel formaldehyde, bwyler pelenni pren, panel solar i wresogi dŵr, paneli PVs i gynhyrchu trydan, racs cloi beics x 3 (Sheffield style), maes parcio ‘eco-grid’ wedi ei wneud o blastig wedi ei ail-gylchu. Mae’n adeilad sydd wedi ei insiwleiddio yn hynod o dda (Tystysgrif Perfformiad Ynni Band A).